Mercury
จาก Thailand Science and Technology Wikipedia
Mercury
Mercury เป็นชื่อของธาตุปรอท มีสัญลักษณ์ทางเคมี Hg และก็เป็นชื่อของดาวเคราะห์ดวงในสุดของระบบสุริยะ คือ ดาวพุธ
ประวัติที่มาของชื่อธาตุปรอทและชื่อดาวเคราะห์ ดาวพุธ เกี่ยวพันกับภูมิปัญญาเก่าแก่ของมนุษย์ตั้งแต่ยุคโบราณ ยุคของวิทยาศาสตร์ในอดีตที่อัลเคมี (alchemy เคมีของการเล่นแร่แปรธาตุ ที่เปลี่ยนธาตุราคาถูก เช่น ตะกั่ว เป็นธาตุราคาแพง เช่น ทองคำ ด้วยวิธีกาค้นหา หินศักดิ์สิทธิ์ และ วิธีอื่นๆ ที่ไม่เป็นวิทยาศาสตร์) กำลังเป็นที่รุ่งเรือง วิทยาศาสตร์ยุคใหม่ยังอยู่ห่างไกล เคมียุคใหม่ยังเป็นเรื่องในอนาคตแสนไกล
ประเด็นคำถามน่าสนใจก็คือ ทำไมธาตุปรอทและดาวพุธจึงมีชื่อตรงกันเป็น Mercury?
ที่มาของชื่อธาตุปรอทและดาวพุธเกี่ยวโยงกับความรู้ในสมัยโบราณของมนุษย์เกี่ยวกับธาตุที่เป็นโลหะ และเกี่ยวกับระบบสุริยะ
ในสมัยโบราณ โลหะธาตุที่มนุษย์รู้จักมีเพียงเจ็ดชนิดเท่านั้น คือ ทอง เงิน ทองแดง เหล็ก ดีบุก ตะกั่ว และปรอท ขณะเดียวกันความรู้เกี่ยวกับจักรวาลในสมัยโบราณก็เชื่อว่าจักรวาลมีโลกอยู่ตรงกลาง มีดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ และดาวเคราะห์ต่างๆ โคจรอยู่โดยรอบ ส่วนดวงดาวต่างๆ ก็เป็นที่อยู่ของเทพเจ้า โคจรเป็นรูปวงกลมรอบโลก
ตามความเข้าใจเกี่ยวกับ สุริยจักรวาล ซึ่งเป็นคำที่เหมาะสมที่สุดสำหรับความหมายของทั้งจักรวาลและของระบบสุริยะในสมัยเก่าก่อนนั้น ของมนุษย์เก่าก่อนคือ โลกมีดาวเคราะห์บริวาลเจ็ดดวงคือ ดวงอาทิตย์ (ถูกแล้วดวงอาทิตย์ถูกเข้าใจว่าเป็นดาวเคราะห์ดวงหนึ่งเช่นเดียวกับดาวเคราะห์อื่นๆ ที่รู้จักกันในสมัยนั้น) ดวงจันทร์ ดาวพุธ ดาวอังคาร ดาวพฤหสบดี และดาวเสาร์ ส่วนดาวยูเรนัส เนปจูน และพลูโตยังไม่รู้จักกัน
นักวิทยาศาสตร์โบราณเชื่อว่า การที่มีจำนวนโลหะธาตุและจำนวนดาวเคราะห์ตรงกัน คืออย่างละเจ็ด มิใช่ความบังเอิญ หากเป็นผลจากการสร้างขึ้นมาโดยอำนาจเหนือธรรมชาติ เทพเจ้าเป็นผู้สร้าง และเชื่อว่าโลหะแต่ละชนิดกับดาวเคราะห์แต่ละดวงมีความเกี่ยวพันกัน จึงมีการตั้งชื่อโลหะธาตุและดาวเคราะห์ทั้งเจ็ดให้มีความสัมพันธ์กันให้มากที่สุด
ในขั้นต้น นักวิทยาศาสตร์โบราณจับคู่ของโลหะธาตุกับดาวเคราะห์ทั้งเจ็ดดวงโดยเปรียบเทียบให้สัมพันธ์กันดังนี้
- โลหะทอง จับคู่กับดวงอาทิตย์ เรียก sol (คำภาษาละตินสำหรับดวงอาทิตย์) เพราะทองมีค่ามากที่สุด เช่นเดียวกับดวงอาทิตย์เป็นดวงดาวที่สว่างที่สุดในท้องฟ้า
- โลหะเงิน จับคู่กับดวงจันทร์ เรียก luna (คำภาษาละตินสำหรับดวงจันทร์) เพราะเงินมีค่ารองลงมาจากทอง และดวงจันทร์ก็สว่างที่สุดในท้องฟ้ารองลงมาจากดวงอาทิตย์
- โลหะทองแดง copper จับคู่กับดาวศุกร์ venus เพราะโลหะทองแดงมีค่ารองลงมาจากเงิน และดาวศุกร์ก็สว่างที่สุดในท้องฟ้ารองลงมาจากดวงจันทร์
- โลหะเหล็ก จับคู่กับดาวอังคาร mars เพราะโลหะเหล็กมีประโยชน์ รู้จักกันมากที่สุดคือใช้ทำอาวุธ และดาวอังคารซึ่งเป็นดาวเทพเจ้าแห่งสงคราม ก็จำเป็นต้องมีอาวุธ
- โลหะตะกั่ว จับคู่กับดาวเสาร์ เพราะตะกั่วเป็นโลหะธาตุที่หนักและเชื่องช้า เช่นเดียวกับดาวเสาร์ที่เป็นดาวเคราะห์ขนาดยักษ์ และเคลื่อนที่ไปในท้องฟ้าอย่างเชื่องช้า
จากนี้จึงเหลือสองโลหะธาตุคือ ดีบุกและปรอท กับดาวเคราะห์สองดวง คือ ดาวพฤหสบดีและดาวพุธ
- แล้วธาตุปรอทก็ถูกจับคู่กับดาวพุธอย่างลงตัว เพราะปรอทเป็นโลหะธาตุชนิดเดียวที่เป็นของเหลว มีการเคลื่อนไหวรวดเร็วมากจนกระทั่งมีชื่อเรียก ภาษากรีกเป็น hydrargyros จาก hydor แปลว่า น้ำ และargyros แปลว่า เงิน รวมกันเป็น liquid silver แปลว่า เงินเหลว ซึ่งในปัจจุบันก็เป็นที่รู้จัก เรียกกันเป็น quick silver แปลว่า เงินที่มีชีวิต ส่วนดาวพุธเป็นดาวเคราะห์ที่เคลื่อนที่รอบดวงอาทิตย์อย่างรวดเร็วมาก รอบหนึ่งหรือ 1 ปีของดาวพุธ กินเวลาเพียง 88 วันเท่านั้น และเทพเจ้าแห่งความเร็วก็คือ Mercury ดังนั้นทั้งปรอทและดาวพุธจึงมีชื่อเรียกตรงกันว่า Mercury
- จากนั้นโลหะธาตุและดาวเคราะห์ที่เหลือคือธาตุดีบุก จึงถูกจับคู่กับดาวพฤหสบดี ซึ่งจริงๆ แล้วก็ไม่มีความสัมพันธ์เกี่ยวเนื่องกันเป็นพิเศษดังเช่นคู่ของโลหะธาตุและดาวเคราะห์อื่นๆ แต่ก็เพราะเป็นส่วนที่เหลือของทั้งหมด
สัญลักษณ์เคมีของธาตุปรอทคือ Hg ก็มาจากชื่อเรียกธาตุปรอทเป็นภาษากรีก hydrargyros นั่นเอง
