การเรียนรู้ท้องฟ้าในยุคแรก
จาก Thailand Science and Technology Wikipedia
การเรียนรู้ท้องฟ้าในยุคแรก
ท้องฟ้าคือความลี้ลับที่มนุษย์เฝ้ามองมาแต่อดีตนับตั้งแต่มนุษย์คนแรกกำเนิดขึ้นเมื่อ 200,000 ปีที่ผ่านมาดวงดาวที่เห็นบนท้องฟ้าทำให้มนุษย์เกิดจินตนาการเป็นภาพต่างๆ มากมาย
ในยุคแรกๆ เนื่องจากยังไม่มีเครื่องมือใดๆ ในการใช้มองวัตถุบนท้องฟ้า มนุษย์จึงเรียนรู้โดยการสังเกตกลุ่มดาวบนท้องฟ้าด้วยตาเปล่า และจินตนการสิ่งที่เห็นเป็นภาพคนและสัตว์ในเทพนิยาย และนำมาร้อยเรียงเรื่องราวจนเกิดเป็นตำนาน โดยตำนานต่างๆ มักมีที่มาจากชาวกรีกโบราณต่อมาเมื่อตำนานต่างๆ ถูกเล่าขานต่อไปยังที่อื่นๆ ก็เริ่มมีการปรับแต่งเรื่องราวบางส่วนเพื่อให้เนื้อเรื่องสอดคล้องกับวัฒนธรรมของตนเอง ดังนั้น ดวงดาวกลุ่มเดียวกัน จึงอาจมีตำนานหรือเรื่องเล่าที่แตกต่างกันออกไป
กลุ่มดาว (Constellation) ที่มนุษย์มองเห็นนั้นแท้จริงแล้วคือ กลุ่มของดาวฤกษ์หลายๆ ดวงที่อยู่ห่างไกลกันมากในอวกาศ แต่เมื่อเรามองจากโลก เราจะรู้สึกเหมือนว่าดาวเหล่านั้นอยู่ใกล้กัน ทำให้เกิดจินตนาการเป็นภาพและเรื่องราวต่างๆ เช่นกลุ่มดาวหมีใหญ่ (Ursa Major) มีดาวฤกษ์ดวงใหญ่สว่างเด่นอยู่ 7 ดวง มีตำนานเกี่ยวข้องกับเทพนิยายกรีก คนไทยเรียกว่า ดาวจระเข้ คนลาวเรียกว่า ดาวหัวช้าง ในสหราชอาณาจักรเรียกว่า คันไถ ในจีนและอเมริกาเหนือเรียกว่า กระบวยใหญ่
ในอดีต กลุ่มดาวต่างๆ ยังไม่มีการแบ่งแยกชัดเจนเหมือนปัจจุบัน เมื่อ พ.ศ.403 (140 ปีก่อนคริสตกาล) "พโตเลมี" มีบันทึกไว้ว่าสมารถแบ่งกลุ่มดาวบนท้องฟ้าได้เป็น 48 กลุ่ม ต่อมาในปี พ.ศ.2473 (ค.ศ.1930) สหพันธ์ดาราศาสตร์สากลกำหนดกลุ่มดาวออกเป็น 88 กลุ่ม มีชื่อสากลเป็นภาษาละติน เมื่อแต่ละประเทศนำไปใช้ในประเทศของตนบ้างก็ตั้งชื่อใหม่ บ้างก็แปลจากภาษาละตินเป็นภาษาของตน โดยใช้วิธีแปลความหมายบ้าง ทับศัพท์บ้าง
สำหรับประเทศไทยนั้น เรามีการตั้งชื่อกลุ่มดาวตามชื่อไทยเช่นเดียวกัน แต่ปัญหาที่เกิดขึ้นคือกลุ่มดาวกลุ่มเดียวกันถูกตั้งชื่อขึ้นหลายๆ ชื่อโดยไม่มีการกำหนดเป็นมาตรฐาน ทำให้เกิดความสับสนเมื่อกล่าวถึง ดังนั้นสมาคมดาราศาสตร์ไทยจึงจัดทำโครงการพจนานุกรมศัพท์ดาราศาสตร์ อังกฤษ-ไทย เฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษาครบ 6 รอบ 5 ธันวาคม 2542 โดยบัญญัติศัพท์ดาราศาสตร์พร้อมคำอธิบายและภาพประกอบ กลุ่มดาวหลายกลุ่มยังคงเป็นชื่อเดิมที่นักดูดาวหรือนักดาราศาสตร์คุ้นเคย บางกลุ่มดาวก็เปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิง
ในบรรดากลุ่มดาวมากมายบนท้องฟ้านั้น กลุ่มดาว 12 กลุ่มในจักรราศี หรือ Zodiac ซึ่งมีรากศัพท์มาจากคำว่า Zoon ในภาษากรีก แปลว่า สัตว์ แต่ถึงแม้จะมีรากศัพท์มาจากคำว่าสัตว์ ในกลุ่มดาวจักรราศี 12 กลุ่มนั้น มนุษย์เราจินตนาการเป็นภาพสัตว์เพียง 7 กลุ่ม เกี่ยวกับมนุษย์ 4 กลุ่มและ 1 กลุ่มเกี่ยวข้องกับสิ่งของ
ในทางดาราศาสตร์ Zodiac เป็นคำเรียกแถบพาดเป็นวงกลมในท้องฟ้าทรงกลม (celestial sphere) ที่กินอาณาเขตจากเส้นสุริยวิถี (ecliptic) ออกไปทั้งสองด้าน ด้านละประมาณ 8 องศา เป็นแถบบริเวณที่ดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ดาวเคราะห์ทุกดวงในระบบสุริยะ ยกเว้นดาวพลูโตและโลก เคลื่อนที่ไปในท้องฟ้าตลอดทั้งปี โดยมีกลุ่มดาวสำคัญอยู่ 12 กลุ่ม ปรากฏคล้ายเป็นฉากหลังที่ดวงอาทิตย์จะเคลื่อนที่ผ่านกลุ่มดาวทั้ง 12 กลุ่มในแต่ละรอบ 1 ปีอย่างสม่ำเสมอโดยในแต่ละเดือน ดวงอาทิตย์จะเคลื่อนที่ผ่านกลุ่มดาวหลักๆ อยู่ 12 กลุ่มที่ค่อนข้างชัดเจน
ดาวพลูโตและโลกถูกยกเว้น เนื่องจากวิถีโคจรของดาวพลูโตไม่อยู่ในระนาบเดียวกันกับของดาวเคราะห์อื่นๆ ส่วนกรณีของโลก ในระบบท้องฟ้าทรงกลม โลกและมนุษย์ผู้สังเกตสภาพต่างๆ ของท้องฟ้า ถูกกำหนดให้เป็นเพียงจุดอยู่ที่ตำแหน่งใจกลางของท้องฟ้าทรงกลม
